Verkenning · 10 september 2026
Een verkenning naar aanleiding van een gesprek over losse databases, een aanleverportaal dat niemand fijn vindt, en zes miljoen vondsten die je niet fatsoenlijk kunt doorzoeken.
Dit is geen probleem van één organisatie. De rijksinspectie vond exact hetzelfde bij Zuid-Holland en Zeeland, en loopt sinds augustus 2025 langs alle 37 archeologische depots van Nederland.
Een gesprek gaat snel en namen verhaspelen. Hieronder staat links wat er gezegd is en rechts wat het onderzoek ervan maakte. Dit is geen correctie op de inhoud, want die klopte opvallend goed. Het is een correctie op de labels, zodat je in het volgende gesprek de juiste naam gebruikt.
"Archeolipo", het aanleverportaal dat BIJ12 beheert.
ArcheoDepot (archeodepot.nl). Sinds begin 2019 het gezamenlijke digitale aanleverloket, functioneel beheerd door BIJ12 namens de provincies. Acht provincies zijn aangesloten. Noord-Holland kan er nog niet eens digitaal via aanleveren.Naam gecorrigeerd
"Atlantis", de database waarin gewerkt wordt.
Atlantis bestaat en is een collectiebeheersysteem van DEVENTit B.V., met een aparte archeologiemodule. Niet van DE REE, dat is de concurrent met MAIS-Flexis. Relevant zodra je support of migratie wilt aankaarten.Bevestigd
Het datumveld is een tekstveld, dus je kunt er niet op sorteren of zoeken.
Geen enkele bron bevestigt of ontkent dit. Technisch is het goed verklaarbaar: archeologische datering is zelden een nette datum. "1e eeuw n.Chr." of "circa 1650-1700" past niet in een datumveld, dus veel systemen maken er vrije tekst van. Dit moet rechtstreeks nagevraagd worden.Nog te verifiëren
Het depot valt onder de provincie en zit onder het museum.
Het Archeologisch Depot Nijmegen en Gelderland is een gezamenlijk depot van gemeente Nijmegen en provincie Gelderland. De provincie schrijft zelf: "Het Valkhof Museum en Museum Kam zorgen samen voor het archeologisch depot." Ruim zes miljoen vondsten.Aangescherpt
Er zijn geen 3D-scans van artefacten.
Klopt, en het is de norm. Het Zeeuws depot noemt 3D-modellen in het inspectierapport als plan voor 2026, niet als praktijk. 3D-scannen gebeurt in Nederland wel, maar in onderzoeksprojecten, niet in de vondstverwerking.Bevestigd
Er wordt niet met AI gewerkt.
Klopt voor depotbeheer. Maar er bestaat wel degelijk Nederlandse AI in de archeologie: scherfherkenning, LiDAR-detectie van vindplaatsen, en een zoekmachine over 300.000 rapporten. Alleen: alles zit in onderzoekslijnen, niets in de dagelijkse administratie.Bevestigd, met nuance
Klik op een schakel om te zien wat die doet, wie er betaalt en waar het mandaat ligt. De korte samenvatting: niemand kan dit in zijn eentje oplossen, en dat is precies waarom het al tien jaar blijft liggen.
Er is geen enkele partij die alleen kan beslissen. De norm (de KNA) wordt vastgesteld door SIKB en het CCvD Archeologie, waar bedrijven, gemeenten, provincies en opdrachtgevers samen aan tafel zitten. De digitale infrastructuur is verdeeld over drie huizen: RCE beheert ARCHIS, DANS beheert het e-depot, BIJ12 beheert ArcheoDepot. En het concrete projectbudget zit bij individuele provincies en gemeenten.
Wie hier een laag overheen wil leggen heeft draagvlak nodig bij minstens drie soorten partijen tegelijk. Dat is de echte reden dat het knelt, niet onwil of onkunde.
Dit was de belangrijkste vraag van het onderzoek. Het antwoord is ondubbelzinnig: dit ligt op het sectorgemiddelde. Twee rijksinspectierapporten over andere provinciale depots, allebei volledig gelezen, beschrijven vrijwel woordelijk hetzelfde beeld.
De Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed is in augustus 2025 begonnen aan een nieuwe ronde langs alle 37 archeologische depots in Nederland. De aanleiding is expliciet: eerdere rondes in 2016 en 2019 signaleerden al structurele problemen met de digitale toegankelijkheid van documentatie, en die zijn kennelijk niet opgelost.
Het rapport uit 2016, "Graven in depots", concludeerde dat de fysieke opslagcondities sterk verbeterd waren, maar dat digitale opgravingsdata niet goed toegankelijk was door ontbrekende software. Dat was tien jaar geleden.
Een sector waarin de eigen toezichthouder hetzelfde probleem drie inspectierondes lang blijft opschrijven, is per definitie geen sector waarin één instelling de uitzondering vormt.
Vóór 2019 hield elke provincie een eigen, apart digitaal depot bij voor archeologische documentatie, zonder onderlinge standaardisatie. Dat werd bij de lancering van ArcheoDepot expliciet als het probleem benoemd dat opgelost moest worden.
Met andere woorden: de klacht over losse databases is niet de klacht van één gefrustreerde registrator. Het is de diagnose die de gezamenlijke provincies zelf stelden, en waarvoor ze een portaal bouwden dat ze nu opnieuw aan het bouwen zijn.
De standaard SIKB0102 en de bijbehorende pakbon regelen de aanlevering van een opgravend bedrijf richting depot, ARCHIS en het e-depot. Dat traject is dus wel gestandaardiseerd.
Waar geen standaard voor bestaat, is de doorlopende synchronisatie tussen twee collecties onderling. Precies de situatie waarin een museumcollectie en een depotcollectie naast elkaar staan en niet met elkaar praten. Dat is landelijk onopgelost, en het is niet iets wat je met een betere invulinstructie repareert.
Als dit een lokaal probleem was, zou een oplossing een gunst zijn. Nu is het een sectorprobleem met 37 depots, ruim honderd archeologische bedrijven en een toezichthouder die er al drie rondes over schrijft. Wat je voor één plek bouwt, is op meer plekken bruikbaar.
Een eerlijk onderzoek moet ook laten zien wat er al is. Er is meer AI in de Nederlandse archeologie dan je zou verwachten. Het bereikt alleen de werkvloer niet.
Een werkende AI-zoekmachine over DANS-archief, ARCHIS, RCE-rapporten en archeologieboeken. Gebouwd door Alex Brandsen, gepromoveerd in Leiden op precies dit onderwerp, voortgezet in het EXALT-project samen met DANS.
Dit is in feite de helft van de propositie, al gebouwd. De haken: het staat al jaren op "beta", er is geen verdienmodel en geen klantrelatie met depots, en sinds de ARCHIS-migratie van april 2025 zijn er koppelingsproblemen.
ArchAIDE, een Europees project, herkent aardewerkscherven van een foto: 83,8 procent top-5-nauwkeurigheid op uiterlijk. De makers schatten dat de helft tot tweederde van de classificatietijd bespaard kan worden.
WODAN, uit Leiden, detecteert grafheuvels en Keltische akkers in LiDAR-hoogtedata. Beide bestaan, geen van beide draait operationeel in een Nederlands depot.
Het technische probleem is grotendeels opgelost, in onderzoeksverband. Wat ontbreekt is iemand die er een werkend, onderhouden, dagelijks bruikbaar product van maakt met een eigenaar en een rekening. Dat is een ander vak dan onderzoek, en dat is precies het gat.
Praktisch betekent dit ook: niet AGNES nabouwen. Eerst uitzoeken of er samengewerkt kan worden.
Dit is het deel dat het verschil maakt tussen "ooit eens" en "nu". Drie trajecten lopen gelijktijdig, en alle drie zetten de deur op een kier.
De provincies zijn akkoord gegaan met vernieuwing van ArcheoDepot en zustersysteem IBIS. De motivering is opmerkelijk openhartig voor een overheidsorganisatie.
De collecties van gemeente Nijmegen en provincie Gelderland liggen sinds ongeveer juli 2026 samen in nieuwbouw. Meer dan zes miljoen vondsten, gepresenteerd als het grootste archeologische depot van Nederland. De fysieke samenvoeging is klaar. De digitale niet. Dat is geen erfenis van tien jaar geleden maar een vers, zichtbaar gat in een project dat nu loopt.
De ronde die in augustus 2025 begon loopt door in 2026, met een rapport per depot en een afsluitend thematisch totaalrapport. Digitale toegankelijkheid is expliciet een aandachtspunt. Dat betekent dat elk depot binnenkort een openbaar document heeft waarin staat wat er niet op orde is. Zo'n rapport is voor een bestuurder een aanleiding om budget vrij te maken.
Het geld in de archeologie zit niet bij de depots. Het principe is "de verstoorder betaalt": de bouwer of ontwikkelaar financiert het onderzoek. De partij die de data daarna beheert, het depot, heeft juist het kleinste budget en de meeste inkoopregels. Dat maakt de meest logische ingang niet de meest voor de hand liggende.
Privaatrechtelijke ondernemingen, dus geen aanbestedingsplicht voor wat ze zelf inkopen. RAAP heeft ongeveer 200 medewerkers, circa 20 miljoen omzet en ongeveer duizend projecten per jaar. Spraakgestuurde veldrapportage is voor hen direct rendabel: minder administratieve tijd per veldploeg. Een beslissing kan op directieniveau vallen.
Geen vaag "ga eens praten met een universiteit", maar een concrete naam, een lopend project en een deels werkend systeem om op voort te bouwen. Levert toegang tot data, expertise en geloofwaardigheid. Nadeel: traag, en de uitkomst van onderzoek is doorgaans een prototype, geen product. AGNES staat na jaren nog steeds op beta.
Het Mondriaan Fonds heeft een regeling Erfgoed Innovatie die expliciet een haalbaarheidsstudie naar AI in de erfgoedsector financiert: tot 15.000 euro voor 70 procent van de kosten, aan te vragen door een museum of archief zelf, met een uitvoerende partner. Dit verlaagt de drempel bij een instelling die zelf weinig vrij budget heeft.
De grootste hefboom van allemaal, want het raakt in één keer acht provincies. En de timing is er, want ze bouwen nu. Maar het is ook de traagste en meest politieke route: BIJ12 handelt in opdracht van de twaalf provincies via het Interprovinciaal Overleg en heeft geen eigen beleidsmandaat. Dit is een route om voor te bereiden, niet om mee te beginnen.
Begin klein en betaald bij een partij die zelf mag beslissen. Gebruik dat als bewijs. Praat parallel met Leiden zodat je niet nabouwt wat er al is. En houd BIJ12 warm voor het moment dat je iets kunt laten zien in plaats van iets kunt beloven.
Dit onderzoek is in één dag gedaan op openbare bronnen. Een aantal dingen konden we niet hard maken, en die staan hier bij elkaar in plaats van weggemoffeld in een voetnoot.
Binnen de lopende inspectieronde is geen gepubliceerd rapport over het depot in Nijmegen aangetroffen. Mogelijk is het nog niet gepubliceerd. Het oordeel dat de situatie op het sectorgemiddelde ligt steunt dus op vergelijkingsmateriaal van Zuid-Holland en Zeeland, niet op een directe uitspraak over Gelderland.
Geen enkele bron zegt iets over hoe Atlantis of een vergelijkbaar systeem datumvelden opslaat. Dat is ook logisch: het is een inrichtingskeuze per instelling, geen eigenschap die in productdocumentatie staat. Dit moet in een volgend gesprek nagevraagd worden, het liefst met een schermafbeelding erbij.
Dat de twee collecties niet gesynchroniseerd zijn is duidelijk. Welke producten er onder liggen is dat niet. Zonder die kennis is elke uitspraak over koppelbaarheid een aanname.
De omzetcijfers voor de archeologiesector komen van PIANOo en hebben peildatum 2017. Een recenter totaalcijfer is niet gevonden. Behandel de marktomvang als ordegrootte, niet als exact getal.
Bekend is dat de provincies akkoord zijn en dat er agile gewerkt wordt. Onbekend is de fase, de planning, de leverancier en of er nog invloed op de scope mogelijk is. Dat is een telefoontje waard.
Alle beweringen in dit document zijn terug te voeren op een openbare bron die daadwerkelijk is opgehaald. Waar dat niet lukte, staat dat er expliciet bij. Hieronder de belangrijkste.